Αθήνα, 1 Ιουλίου 2022. Τέσσερα μέλη της κυβέρνησης υπογράφουν μια κοινή απόφαση για την εξοικονόμηση ενέργειας στα κτίρια του δημόσιου τομέα, την ΥΠΕΝ/ΔΕΠΕΑ/68315/502/2022 (ΦΕΚ Β΄ 3424). Για το πρώτο έτος εφαρμογής ζητούσε από τους φορείς τουλάχιστον 10% λιγότερο ηλεκτρικό ρεύμα σε σχέση με την ίδια περίοδο του 2019. Ανάμεσα στα άμεσα μέτρα του άρθρου 3 υπάρχει μια πρόταση που αφορά κάθε κτίριο γραφείων του δημοσίου: η εσωτερική θερμοκρασία των κτιρίων γραφείων του δημόσιου και του ευρύτερου δημόσιου τομέα «τηρείται» το καλοκαίρι στους 27 °C και τον χειμώνα στους 19 °C. Τον Μάιο του 2024 μια τροποποίηση (ΦΕΚ Β΄ 2692) κράτησε τους δύο αριθμούς, και το πρότυπο στο οποίο παραπέμπει η ίδια πρόταση έγινε το ΕΛΟΤ EN 16798-1:2019 στη θέση του ΕΛΟΤ EN 15251:2007.
Είναι ένας αριθμός για ολόκληρο κτίριο, γραμμένος για λόγους ενέργειας. Η ερώτηση του τίτλου θέλει άλλη μονάδα μέτρησης. Η ανάγνωσή μου, στηριγμένη στις μελέτες που ακολουθούν, είναι η εξής: η θερμοκρασία που προτιμούν άνδρες και γυναίκες, στα πειράματα πάνω στα οποία στηρίζονται τα πρότυπα, είναι σχεδόν η ίδια, ενώ διαφέρει το πόσο κοστίζει στον καθένα μια απόκλιση από αυτήν. Ένα μέρος αυτού του κρύου κρίνεται από τη θέση που πιάνει κάθε γραφείο μέσα στον όροφο, δίπλα σε μια τζαμαρία ή κάτω από ένα στόμιο αέρα, και από το αν όποιος κάθεται εκεί έχει κάποιον τρόπο να αλλάξει κάτι για τον εαυτό του.
Στα πειράματα των προτύπων, άνδρες και γυναίκες σχεδόν συμφωνούν
Το 2015 δύο ερευνητές του Μάαστριχτ, οι Boris Kingma και Wouter van Marken Lichtenbelt, έγραψαν στο Nature Climate Change ότι οι κανονισμοί για το εσωτερικό κλίμα στηρίζονται σε ένα εμπειρικό μοντέλο θερμικής άνεσης της δεκαετίας του 1960, και ότι οι τυπικές τιμές μιας από τις κύριες μεταβλητές του, του μεταβολικού ρυθμού, βασίζονται σε έναν μέσο άνδρα και μπορεί να υπερεκτιμούν τον μεταβολικό ρυθμό των γυναικών έως και 35%. Και το δικό τους συμπέρασμα ήταν ενεργειακό: τα κτίρια μπορεί να είναι, από τη σύλληψή τους, ενεργειακά αναποτελεσματικά όταν πρόκειται να προσφέρουν άνεση στις γυναίκες. Η μονάδα με την οποία εκφράζεται αυτός ο ρυθμός, το met, είχε προκύψει αρχικά από την κατανάλωση οξυγόνου σε ηρεμία ενός μόνο ανθρώπου, ενός άνδρα σαράντα ετών και εβδομήντα κιλών. Αυτό το έγραφαν το 2005 οι Byrne και συνεργάτες στο Journal of Applied Physiology, μετρώντας ότι σε ένα μεγάλο και ανομοιογενές δείγμα εκείνη η τιμή υπερεκτιμούσε κατά μέσο όρο κατά 35% την πραγματική κατανάλωση οξυγόνου σε ηρεμία.
Την ίδια χρονιά ο Bjarne Olesen, καθηγητής στο Technical University of Denmark, απάντησε στο REHVA Journal. Πρώτα θύμισε ότι στο Μάαστριχτ είχαν μετρηθεί δεκαέξι γυναίκες σε καθιστική εργασία και κανένας άνδρας για σύγκριση. Το ISO 7730, το ASHRAE 55 και το EN 15251, δηλαδή και το πρότυπο στο οποίο παρέπεμπε η ελληνική απόφαση του 2022, στηρίζονται κατά τον Olesen στις ίδιες βασικές μελέτες, και σε εκείνες άνδρες και γυναίκες ήταν ισάριθμοι, με το ίδιο ελαφρύ ντύσιμο και την ίδια καθιστική δραστηριότητα. Στις μελέτες του Nevins (1966) και του Fanger μαζί, 488 άνδρες προτίμησαν κατά μέσο όρο 25,4 °C και 488 γυναίκες 25,8 °C. Στη μελέτη των Fanger και Langkilde του 1975, 25,0 και 25,1 °C. Όταν το καλοκαίρι, στα κλιματιζόμενα γραφεία, οι γυναίκες κρυώνουν περισσότερο, αυτό κατά τον Olesen οφείλεται στις περισσότερες περιπτώσεις στο ντύσιμο: οι γυναίκες προσαρμόζουν τα ρούχα τους στην εποχή, οι άνδρες μένουν με κοστούμι και γραβάτα.
Το 2012 ο Sami Karjalainen, από το φινλανδικό ερευνητικό κέντρο VTT, δημοσίευσε στο Indoor Air μια ανασκόπηση της βιβλιογραφίας για τη θερμική άνεση και το φύλο. Οι περισσότερες μελέτες, γράφει, δεν βρίσκουν σημαντική διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα στη θερμοκρασία ουδετερότητας. Σαφώς περισσότερες από τις μισές, όμως, στο εργαστήριο και στο πεδίο, βρίσκουν τις γυναίκες πιο δυσαρεστημένες από τους άνδρες στο ίδιο θερμικό περιβάλλον, και κατά την ανασκόπηση οι γυναίκες είναι πιθανότερο από τους άνδρες να δηλώσουν θερμική δυσαρέσκεια, με λόγο 1,74. Είναι πιο ευαίσθητες από τους άνδρες σε μια απόκλιση από τη βέλτιστη θερμοκρασία, ιδίως όταν οι συνθήκες γίνονται δροσερότερες, και έχουν κατά μέσο όρο μεγαλύτερη ανάγκη να ρυθμίζουν οι ίδιες τη θερμοκρασία και να προσαρμόζονται.
Αν η θερμοκρασία αγγίζει και την απόδοση, το εξέτασε ένα πείραμα του 2019 στο Βερολίνο. Ο Tom Chang και η Agne Kajackaite έβαλαν 543 φοιτητές να λύσουν ασκήσεις σε ένα εργαστήριο του οποίου η θερμοκρασία άλλαζε από συνεδρία σε συνεδρία, περίπου από 16 έως 33 °C. Σε υψηλότερες θερμοκρασίες οι γυναίκες τα πήγαν καλύτερα στα μαθηματικά και στις λεκτικές ασκήσεις, και στους άνδρες το αποτέλεσμα ήταν αντίστροφο: για τις γυναίκες, κάθε βαθμός παραπάνω συνδεόταν με 1,76% περισσότερες σωστές απαντήσεις στα μαθηματικά, ενώ η πτώση στους άνδρες ήταν μικρή και στατιστικά αβέβαιη. Οι ερευνητές το αποδίδουν εν μέρει σε μεγαλύτερη προσπάθεια, γιατί οι περισσότερες απαντήσεις δεν ανέβασαν το ποσοστό λαθών. Κάθε συνεδρία κρατούσε κατά μέσο όρο μία ώρα, και στο τεστ γνωστικού στοχασμού η θερμοκρασία δεν έδειξε επίδραση. Το πείραμα μέτρησε επίσης τη θερμοκρασία της αίθουσας· τη θέση ενός γραφείου μέσα σε αυτήν δεν την εξέτασε.
Το Π.Δ. 16/1996 ζητά θερμοκρασία ανάλογη με την εργασία
Για τους χώρους εργασίας, το Προεδρικό Διάταγμα 16/1996 δεν δίνει βαθμούς στην παράγραφο για τη θερμοκρασία. Ζητά, στην παράγραφο 8.1 των παραρτημάτων του, οι χώροι «σε όλη την διάρκεια του ωραρίου εργασίας» να έχουν θερμοκρασία ανάλογη με τη φύση της εργασίας και τη σωματική προσπάθεια που απαιτεί, λαμβάνοντας υπόψη τις κλιματολογικές συνθήκες των εποχών. Στην παράγραφο 6.4 ζητά οι εγκαταστάσεις κλιματισμού ή μηχανικού εξαερισμού, όπου χρησιμοποιούνται, να λειτουργούν έτσι ώστε να αποφεύγεται η έκθεση των εργαζομένων σε «ενοχλητικά ρεύματα», και στην 8.3 ζητά μέτρα απέναντι στον υπερβολικό ηλιασμό όπου υπάρχουν παράθυρα και γυάλινα τοιχώματα.
Το ISO 7730, πέρα από τη μέση ψήφο για το σώμα στο σύνολό του, διακρίνει τέσσερις αιτίες τοπικής δυσφορίας: τα ρεύματα αέρα, τη διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα στο κεφάλι και στους αστραγάλους, το πολύ ζεστό ή πολύ κρύο δάπεδο και την ασυμμετρία της θερμοκρασίας ακτινοβολίας.
Ο αριθμός της απόφασης ανήκει στο κτίριο· η αίσθηση ανήκει στην καρέκλα.
Δύο αποφάσεις για όποιον επιπλώνει: η θέση και ο έλεγχος
Δύο από τις τέσσερις αιτίες του προτύπου είναι κομμάτια του ίδιου του κτιρίου. Η τζαμαρία, τον χειμώνα, είναι μια κρύα επιφάνεια από τη μία μόνο πλευρά όποιου κάθεται κολλητά της, δηλαδή ασυμμετρία ακτινοβολίας. Το στόμιο του κλιματιστικού είναι ένα σημείο από όπου μπορούν να ξεκινούν ρεύματα αέρα. Σε τέτοιες θέσεις ο μέσος όρος του θερμοστάτη λέει λιγότερα για τον άνθρωπο που κάθεται εκεί, και σε μια απόκλιση, κατά τον Karjalainen, οι γυναίκες είναι πιο ευαίσθητες από τους άνδρες. Γι' αυτό όποιος διαλέγει τα υπαλληλικά γραφεία ενός ορόφου κάνει καλά να αποφασίσει μαζί και πού θα σταθούν, με την ίδια προσοχή που δίνει στο ξύλο και στο φινίρισμα.
Αφού οι γυναίκες χρειάζονται κατά μέσο όρο περισσότερο να ρυθμίζουν οι ίδιες τη θερμοκρασία, όποιος σχεδιάζει ανοιχτό χώρο και θέσεις μπορεί να το λάβει υπόψη αφήνοντας στον όροφο περιοχές που δεν έχουν όλες το ίδιο κλίμα, και επιτρέποντας στον καθένα, όπου γίνεται, να διαλέξει πού θα δουλέψει.
Ένα μικρό λεξικό του κρύου
Θερμοκρασία ουδετερότητας. Εκείνη στην οποία δεν νιώθει κανείς ούτε ζέστη ούτε κρύο. Στις περισσότερες μελέτες δεν διαφέρει σημαντικά ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες (Karjalainen, 2012).
1,74. Ο λόγος με τον οποίο η ανασκόπηση εκφράζει πόσο πιθανότερο είναι για τις γυναίκες απ' ό,τι για τους άνδρες να δηλώσουν δυσαρέσκεια από το θερμικό περιβάλλον (Karjalainen, 2012).
Ενοχλητικά ρεύματα. Η φράση του Π.Δ. 16/1996 για τις εγκαταστάσεις κλιματισμού και μηχανικού εξαερισμού· στο ISO 7730 τα ρεύματα αέρα είναι μία από τις τέσσερις αιτίες τοπικής δυσφορίας.
Ασυμμετρία ακτινοβολίας. Η ανισορροπία ανάμεσα στη θερμότητα που ανταλλάσσει το σώμα με τις επιφάνειες από τη μία και από την άλλη πλευρά του, όπως δίπλα σε μια τζαμαρία τον χειμώνα.
Η απόφαση του 2022 έγραψε έναν αριθμό για το κτίριο, για να πέσει η κατανάλωση ρεύματος. Στην επίπλωση μένει κάτι που ο θερμοστάτης δεν κάνει: να μην καθίσει κανείς κολλητά σε μια κρύα τζαμαρία ή κάτω από ένα στόμιο χωρίς να του μένει άλλη θέση να διαλέξει, και να μη χρειαστεί να ζητήσει από τον διπλανό του να χαμηλώσει τον κλιματισμό.
Σύντομες απαντήσεις
Γιατί οι γυναίκες κρυώνουν περισσότερο στο γραφείο;
Στις περισσότερες μελέτες άνδρες και γυναίκες δεν διαφέρουν σημαντικά στη θερμοκρασία ουδετερότητας, όμως οι γυναίκες είναι πιο ευαίσθητες σε μια απόκλιση από τη βέλτιστη θερμοκρασία, ιδίως σε δροσερότερες συνθήκες, και είναι πιθανότερο να δηλώσουν θερμική δυσαρέσκεια, με λόγο 1,74 (Karjalainen, Indoor Air, 2012). Οι Kingma και van Marken Lichtenbelt (Nature Climate Change, 2015) προσθέτουν ότι οι τυπικές τιμές του μεταβολικού ρυθμού βασίζονται σε έναν μέσο άνδρα και μπορεί να υπερεκτιμούν τον γυναικείο έως και 35%.
Τι θερμοκρασία ορίστηκε για τα δημόσια γραφεία στην Ελλάδα;
Η κοινή απόφαση ΥΠΕΝ/ΔΕΠΕΑ/68315/502/2022 (ΦΕΚ Β΄ 3424) όρισε ότι η εσωτερική θερμοκρασία των κτιρίων γραφείων του δημόσιου και του ευρύτερου δημόσιου τομέα «τηρείται» στους 27 °C το καλοκαίρι και στους 19 °C τον χειμώνα· η τροποποίηση του Μαΐου 2024 (ΦΕΚ Β΄ 2692) κράτησε τις δύο τιμές. Για τους χώρους εργασίας, το Π.Δ. 16/1996 ζητά θερμοκρασία ανάλογη με τη φύση της εργασίας και κλιματισμό που δεν εκθέτει τους εργαζομένους σε ενοχλητικά ρεύματα.
Τι να ελέγξει κανείς στην κάτοψη πριν τοποθετήσει τις θέσεις εργασίας;
Τις τέσσερις αιτίες τοπικής δυσφορίας του ISO 7730: ρεύματα αέρα, διαφορά θερμοκρασίας ανάμεσα σε κεφάλι και αστραγάλους, κρύο ή ζεστό δάπεδο, ασυμμετρία ακτινοβολίας. Σε έναν ανοιχτό χώρο αξίζει να προβλεφθούν και περιοχές με διαφορετικό μικροκλίμα, αφού κατά τον Karjalainen οι γυναίκες έχουν κατά μέσο όρο μεγαλύτερη ανάγκη να ρυθμίζουν οι ίδιες τη θερμοκρασία.