Στην αίθουσα των προπλασμάτων του Μουσείου Ορτά, στη rue Américaine του Σεν-Ζιλ, στις Βρυξέλλες, ένα τραπέζι είναι στρωμένο με κόκκινη τσόχα. Πάνω του στέκεται μια δρύινη καρέκλα με το κάθισμα που περιμένει ακόμη την επένδυσή του, και δίπλα της το λευκό πρόπλασμα της πλάτης της. Πίσω, ράφια γεμάτα εκμαγεία τυλιγμένα σε πανί. Μπήκα εκεί την Κυριακή 25 Οκτωβρίου. Δεν διάβασα στην αίθουσα κάποιο κείμενο γι' αυτή την καρέκλα, γι' αυτό περιγράφω μόνο ό,τι είδα. Μου έμοιαζε με αντικείμενο τη στιγμή που κρίνεται ακόμη με τα χέρια.
Από αυτό το τραπέζι ξεκινά η θέση μου. Όποιος σχεδιάζει το δωμάτιο σχεδιάζει και την καρέκλα, και ένα γραφείο πετυχαίνει όταν τα έπιπλα μπαίνουν στο σχέδιο τη μέρα που αποφασίζεται πού θα πέσει το φως. Όποιος τα παραγγέλνει με το εργοτάξιο κλειστό, πάνω σε μια κάτοψη που άλλοι σκέφτηκαν για άλλους λόγους, φτάνει αργά.
Ένα σπίτι όπου ο αρχιτέκτονας σχεδίασε και τα πόμολα
Ο Βικτόρ Ορτά έχτισε σπίτι και εργαστήριο ανάμεσα στο 1898 και το 1901 και δούλεψε εκεί ως το 1919, όταν τα πούλησε. Στο γραφείο του, γράφει το καρτελάκι της αίθουσας, οι τοίχοι ήταν αρχικά ντυμένοι με ενσωματωμένα έπιπλα που πλαισίωναν και το τζάκι· από εκείνη τη διάταξη σώθηκε μόνο το τζάκι. Σήμερα στα ράφια, φερμένα από ένα εξοχικό σπίτι, στέκονται φάκελοι με τα ονόματα των κτιρίων που σχεδιάστηκαν εκεί από το 1901 ως το 1919. Για το σπίτι της rue Américaine ο Ορτά σχεδίασε φωτιστικά, πόμολα και κρεμάστρες. Στο μπουντουάρ στέκεται μια καρέκλα που σχεδίασε περίπου την ίδια περίοδο για το δικό του σπίτι· το κομμένο βελούδο της το διάλεξε ο ίδιος, ανάμεσα στους δύο πολέμους, για να ταιριάζει με τη νέα του κατοικία. Στο Μέγαρο Solvay είχε σχεδιάσει κάθε λεπτομέρεια, από τα έπιπλα και τα χαλιά ως τα σερβίτσια και το κουδούνι της πόρτας.
Ο Έλληνας αναγνώστης έχει ένα παράδειγμα πιο κοντά του. Από το 1957 τα ξενοδοχεία Ξενία του ΕΟΤ σχεδιάζονταν από ομάδα με επικεφαλής τον Άρη Κωνσταντινίδη. Μελέτη τριών διδασκόντων του Τμήματος Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής του ΤΕΙ Αθήνας (Μαρνέλλος, Γεωργιάδου, Φράγκου, Journal of Tourism Research, 2015) σημειώνει ότι ο ίδιος, γράφοντας για το πρώτο Ξενία που μελέτησε και έχτισε, της Άνδρου (1958), αναφέρει πως είχε σχεδιάσει όλα τα έπιπλα, από τα κρεβάτια και τις καρέκλες ως τα τραπέζια και τα φωτιστικά. Σε Ξενία του όπως της Καλαμπάκας και του Πόρου, κατά τους ίδιους συγγραφείς, το τυποποιημένο δίκλινο ακολουθούσε κάνναβο 4 επί 6 μέτρων, και μέσα σε αυτόν μπήκαν όλα τα έπιπλα του δωματίου, ως το γραφείο-τουαλέτα, ενσωματωμένο σε ένα σύστημα μαζί με την ντουλάπα και τη βάση για τις αποσκευές. Τα έπιπλα αυτά, γράφουν, σχεδιάστηκαν ταυτόχρονα με το κτίριο, πάνω στον ίδιο κάνναβο των κολονών.
Από το εκμαγείο του Ορτά στο δείγμα του σήμερα, βήμα βήμα
Ένα πάνελ στο εργαστήριο περιγράφει πώς δούλευε το γραφείο του Ορτά. Το βάζω εδώ στάδιο προς στάδιο δίπλα σε ό,τι χρειάζεται σήμερα ένα έργο επίπλωσης.
Το σκίτσο
Ο Ορτά περνούσε μερικές φορές άγρυπνες νύχτες, όπου τα σχέδια έβγαιναν πυκνά και γρήγορα από την πένα του. Σε ένα έργο επίπλωσης σήμερα το σκίτσο είναι η κάτοψη με το φως και τις διαδρομές, εκεί όπου φαίνεται από πού έρχεται η μέρα και από πού μπαίνει ο επισκέπτης. Εκεί χωράνε ήδη, έστω με μολύβι, το γραφείο και η καρέκλα του επισκέπτη.
Η κλίμακα
Το σκίτσο κατέβαινε στον όροφο των σχεδιαστών, που το 1901 ήταν δεκαεννέα, και ένας από αυτούς το έφερνε σε κλίμακα. Σήμερα είναι το σχέδιο με τις πραγματικές διαστάσεις του χώρου, εκεί όπου μετριέται σε εκατοστά πόσο απέχει η καρέκλα του επισκέπτη από εκείνον που κάθεται πίσω από το γραφείο.
Το εκμαγείο
Από εκεί το σχέδιο συνέχιζε ως το υπόγειο, όπου μια ομάδα τριών γλυπτών έφτιαχνε το εκμαγείο, και κάθε στάδιο το παρακολουθούσε από κοντά ο αρχιτέκτονας. Σήμερα το ίδιο βήμα λέγεται δείγμα ή πρωτότυπο. Κάθεσαι στην καρέκλα και βλέπεις το ξύλο της δίπλα στο δάπεδο που θα έχει γύρω της, πριν γραφτεί οποιαδήποτε ποσότητα. Το εκμαγείο του Ορτά και το δείγμα του σήμερα υπάρχουν, για μένα, για τον ίδιο λόγο: για να αλλάξει κάτι όσο η αλλαγή είναι ακόμη εύκολη. Όταν ένα γραφείο επιπλώνεται με Καρέκλες Design, το να ζητήσεις να δοκιμάσεις το δείγμα είναι ο τρόπος να μπεις σε αυτή την αλυσίδα από τη σωστή μεριά.
Ο τεχνίτης
Όταν ένα εκμαγείο εγκρινόταν, έφευγε για τον τεχνίτη, που έπρεπε να το αναπαραγάγει ακριβώς. Αυτό είναι σήμερα η παραγγελία, που περιέχει ακριβώς ό,τι εγκρίθηκε στο δείγμα.
Η πρώτη σύσκεψη με τον αρχιτέκτονα είναι και η πρώτη για τα έπιπλα
Για όποιον θα περνά τη μέρα του σε ένα τέτοιο γραφείο, η διαφορά φαίνεται σε μικρά πράγματα. Το φως βρίσκει το επίπεδο εργασίας από τη σωστή πλευρά, αφού η θέση του γραφείου αποφασίστηκε μαζί με το παράθυρο. Η καρέκλα του επισκέπτη έχει τη θέση της στην κάτοψη, στην απόσταση που ζητά μια κουβέντα, και δεν τη σέρνει κανείς πριν από κάθε συνάντηση. Ο τοίχος με το ωραιότερο φως μένει ελεύθερος από αρχειοθήκες. Κι όταν μπαίνω εγώ σε ένα δωμάτιο που στέκει, τη συνοχή του την πιστώνω στον άνθρωπο που δουλεύει μέσα του.
Με τους μελετητές δουλεύουμε ακριβώς σε αυτό το σημείο, μέσα από το Trade Program για αρχιτέκτονες και διακοσμητές: η υποστήριξη στις προδιαγραφές των επίπλων φτάνει στον μελετητή όσο η κάτοψη είναι ακόμη ανοιχτή, πριν κλειδώσει τις προδιαγραφές. Όποιος επιπλώνει χωρίς μελετητή μπορεί να κρατήσει τη σειρά του εργαστηρίου του Ορτά, κάτοψη με το φως, σχέδιο σε κλίμακα, δείγμα στο χέρι, και μόνο τότε παραγγελία.
Η δρύινη καρέκλα στην κόκκινη τσόχα, με το λευκό πρόπλασμα δίπλα της, είναι η εικόνα που κρατώ από εκείνη την Κυριακή. Ένα γραφείο που επιπλώνεται όταν έχουν φύγει τα συνεργεία έχει χάσει τη στιγμή του εκμαγείου.
Σύντομες απαντήσεις
Πότε χτίστηκε το σπίτι-εργαστήριο του Ορτά και από πότε είναι μουσείο;
Ο αρχιτέκτονας Βικτόρ Ορτά το έχτισε για τον εαυτό του ανάμεσα στο 1898 και το 1901 στη rue Américaine 23-25, στο Σεν-Ζιλ των Βρυξελλών, και δούλεψε εκεί ως το 1919. Είναι μουσείο από το 1969, το Μουσείο Ορτά, και από το 2000 ανήκει στην παγκόσμια κληρονομιά της UNESCO μαζί με τα μέγαρα Tassel, Solvay και van Eetvelde.
Τι έκαναν οι τρεις γλύπτες στο υπόγειο του εργαστηρίου του Ορτά;
Σύμφωνα με το πάνελ του μουσείου, το σκίτσο πήγαινε στους σχεδιαστές (δεκαεννέα το 1901) για να μπει σε κλίμακα, έπειτα τρεις γλύπτες στο υπόγειο έφτιαχναν το εκμαγείο υπό την επίβλεψη του Ορτά, και το εγκεκριμένο εκμαγείο το αναπαρήγαγε ακριβώς ο τεχνίτης.
Σχεδίαζε ο Άρης Κωνσταντινίδης τα έπιπλα των Ξενία;
Σύμφωνα με μελέτη του Τμήματος Εσωτερικής Αρχιτεκτονικής του ΤΕΙ Αθήνας (Journal of Tourism Research, 2015), ο ίδιος αναφέρει ότι για το Ξενία της Άνδρου (1958) σχεδίασε όλα τα έπιπλα και τα φωτιστικά. Σε Ξενία του όπως της Καλαμπάκας και του Πόρου το τυποποιημένο δίκλινο ακολουθούσε κάνναβο 4 επί 6 μέτρων, και τα έπιπλα σχεδιάστηκαν ταυτόχρονα με το κτίριο.
Τι κάνει σήμερα τη δουλειά του εκμαγείου του Ορτά;
Κατά τη γνώμη μου το δείγμα ή το πρωτότυπο, που δοκιμάζεται πριν από την παραγγελία. Γι' αυτό τα έπιπλα ενός γραφείου μπαίνουν στη συζήτηση από την πρώτη σύσκεψη με τον αρχιτέκτονα, όταν μπαίνουν στην κάτοψη το φως και οι διαδρομές.