Στο Προεδρικό Διάταγμα 398/1994, με το οποίο η Ελλάδα ενσωμάτωσε την οδηγία 90/270/ΕΟΚ για την εργασία με οθόνες, το ύψος του γραφείου περιγράφεται με μία λέξη: «κατάλληλο». Εκατοστά δεν υπάρχουν. Τα εκατοστά τα δίνει το ευρωπαϊκό πρότυπο EN 527-1: για γραφείο σταθερού ύψους 740 mm, με ανοχή 20 mm προς τα πάνω ή προς τα κάτω, δηλαδή από 72 έως 76 εκατοστά. Για γραφείο που περνά από την καθιστή στην όρθια θέση, το ίδιο πρότυπο ζητά εύρος ρύθμισης τουλάχιστον από 65 έως 125 εκατοστά.
Η σύντομη απάντηση είναι επομένως 74 εκατοστά. Ο αριθμός του καταλόγου όμως είναι αφετηρία. Το ύψος που τελικά μετράει το ορίζουν η καρέκλα, το υποπόδιο και το σώμα που κάθεται, και φαίνεται την ημέρα της συναρμολόγησης.
Το διάταγμα αφήνει το γραφείο χωρίς αριθμό και ρυθμίζει την καρέκλα
Για την επιφάνεια εργασίας, το παράρτημα Ι του ΠΔ 398/1994 ζητά «χαμηλή ανακλαστικότητα, κατάλληλο ύψος, επαρκείς διαστάσεις» και ευελιξία στη θέση της οθόνης, του πληκτρολογίου και των εγγράφων. Για το κάθισμα γίνεται συγκεκριμένο: «Το ύψος του καθίσματος πρέπει να είναι ρυθμιζόμενο», και η πλάτη πρέπει να προσαρμόζεται «όσον αφορά το ύψος και την κλίση της». Κάτω από το γραφείο πρέπει να μένει «επαρκής ελεύθερος χώρος», ώστε ο εργαζόμενος να αλλάζει στάση.
Στην επόμενη παράγραφο του παραρτήματος υπάρχει μια φράση πέντε λέξεων: «Στους εργαζόμενους διατίθεται και υποπόδιο.» Το ιταλικό κείμενο, το παράρτημα XXXIV του νομοθετικού διατάγματος 81/2008, δίνει το υποπόδιο σε όσους το επιθυμούν. Η πορτογαλική Portaria 989/93 δεν το αναφέρει καθόλου. Η ελληνική διατύπωση δεν βάζει καμία προϋπόθεση. Τι σημαίνει αυτό σε έναν έλεγχο θα το κρίνει ο νομικός. Για όποιον σχεδιάζει θέσεις εργασίας, το πιο απλό είναι να μπει το υποπόδιο στη μελέτη από την αρχή.
Τι γράφουν τρεις νόμοι για τη θέση εργασίας με οθόνη
Ελλάδα, ΠΔ 398/1994: επιφάνεια «κατάλληλου ύψους», κάθισμα ρυθμιζόμενο, υποπόδιο που «διατίθεται», ιατρική εξέταση όρασης και μυοσκελετικού συστήματος μία φορά τον χρόνο.
Ιταλία, ν.δ. 81/2008: επιφάνεια «ενδεικτικά» από 70 έως 80 εκ., κάθισμα ρυθμιζόμενο, υποπόδιο για όσους το επιθυμούν, περιοδικός έλεγχος κάθε δύο ή κάθε πέντε χρόνια.
Πορτογαλία, Portaria 989/93: καμία διάσταση για το τραπέζι, καμία αναφορά σε υποπόδιο, ιατρικός έλεγχος μόνο για τα μάτια.
Κοινό σημείο αναφοράς: το ευρωπαϊκό πρότυπο EN 527-1, 740 ± 20 mm για γραφείο σταθερού ύψους.
Σε έναν αιώνα οι Έλληνες ψήλωσαν σχεδόν δεκαπέντε εκατοστά
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του NCD Risk Factor Collaboration, που δημοσιεύτηκαν στο eLife το 2016, οι άνδρες που γεννήθηκαν στην Ελλάδα το 1896 είχαν μέσο ύψος 162,5 εκ. και όσοι γεννήθηκαν το 1996 φτάνουν τα 177,3. Οι γυναίκες πέρασαν από τα 150,6 στα 164,9. Η ίδια γενιά στην Ιταλία: 177,8 οι άνδρες, 164,6 οι γυναίκες. Λιγότερο από ένα εκατοστό διαφορά. Στην Ολλανδία, 182,5 και 168,7. Με αυτά τα νούμερα, ο μέσος Έλληνας και ο μέσος Ιταλός κάθονται στο ίδιο γραφείο με σχεδόν το ίδιο ανάστημα.
Το πρότυπο EN 527-1 δηλώνει για ποιους ανθρώπους υπολογίστηκε: από το 5ο εκατοστημόριο των γυναικών έως το 95ο των ανδρών στον ευρωπαϊκό πληθυσμό γραφείου, δηλαδή από 1.493 έως 1.913 mm ύψος σώματος. Ο μέσος όρος χωράει άνετα μέσα. Όσο πιο κοντά στις άκρες αυτού του εύρους βρίσκεται κάποιος, τόσο περισσότερη δουλειά κάνουν η καρέκλα και το υποπόδιο.
Το λέει καθαρά και ο οδηγός της ΕΛΙΝΥΑΕ για την εργασία με οθόνες (2007): «Δεν μπορεί να προκαθορισθεί επακριβώς το κατάλληλο ύψος του γραφείου για κάθε εργαζόμενο.» Εξαρτάται από τη θέση του πληκτρολογίου, τον τρόπο δουλειάς και τα καθήκοντα. Ο οδηγός περιγράφει δύο τρόπους να στηρίζει κανείς τα χέρια: με ολόκληρο τον πήχη πάνω στο γραφείο, οπότε το γραφείο είναι συνήθως ψηλά, ή μόνο με την άκρη του καρπού, οπότε είναι συνήθως χαμηλά. «Και οι δύο τρόποι είναι σωστοί.» Για το υποπόδιο ο ίδιος οδηγός είναι σαφής: «είναι απαραίτητο» όταν το κάθισμα έχει ρυθμιστεί τόσο ψηλά ώστε τα πόδια δεν πατούν στο έδαφος, και επίσης όταν το ύψος του τραπεζιού δεν ρυθμίζεται. Με άλλα λόγια, στο γραφείο σταθερού ύψους ο οδηγός θεωρεί το υποπόδιο απαραίτητο.
Στην άλλη άκρη, ένας πελάτης μας, πολύ ψηλός, άλλαξε γραφείο, και τελικά ζητήσαμε από τον κατασκευαστή να του το φτιάξει στα μέτρα του. Είμαστε διανομείς. Η δουλειά μας σε εκείνη την περίπτωση ήταν να ξέρουμε σε ποιον να το ζητήσουμε.
Τρία έως πέντε εκατοστά ανάμεσα στον κατάλογο και στο εργοτάξιο
Αυτό το κομμάτι το μαθαίνει κανείς συναρμολογώντας. Στις συναρμολογήσεις μας, το πραγματικό ύψος της επιφάνειας, όταν το γραφείο έχει στηθεί, απέχει συνήθως τρία έως πέντε εκατοστά από την τιμή του καταλόγου. Είναι της ίδιας τάξης με ολόκληρο το περιθώριο που δίνει το πρότυπο σε ένα σταθερό γραφείο: τέσσερα εκατοστά, από 72 έως 76. Το τυπικό λάθος στο έργο: επιφάνεια που δεν αλφαδιάστηκε και ρυθμιζόμενα πέλματα που έμειναν όπως βγήκαν από το κουτί. Γι' αυτό, σε ένα τεύχος προδιαγραφών αξίζει μια γραμμή: ύψος επιφάνειας εργασίας μετρημένο μετά τη συναρμολόγηση και την αλφάδιαση, όχι αντιγραμμένο από τον κατάλογο.
Τα διευθυντικά γραφεία είναι άλλη ιστορία. Το ύψος τους αλλάζει από μοντέλο σε μοντέλο, και καλό είναι να επιβεβαιώνεται στο δελτίο του κάθε γραφείου πριν διαλέξετε την καρέκλα που θα το συνοδεύσει.
Κάτω από την επιφάνεια το πρότυπο ορίζει κι άλλες αποστάσεις: τουλάχιστον 800 mm ελεύθερο βάθος για τα πόδια και, σε σταθερό γραφείο, 850 mm πλάτος. Στο χείλος, η επιφάνεια δεν ξεπερνά τα 70 mm πάχος, ή τα 55 αν το γραφείο ρυθμίζεται. Ο οδηγός της ΕΛΙΝΥΑΕ πηγαίνει πιο μακριά και θέλει την επιφάνεια όχι παχύτερη από 3 εκατοστά.
Πόσα λεπτά κερδίζει ένα ρυθμιζόμενο γραφείο
Στο παράρτημα του οδηγού της, η ΕΛΙΝΥΑΕ χαρακτηρίζει «καταλληλότερο» το γραφείο που ρυθμίζεται από 68 έως 125 εκατοστά. Το EN 527-1 προβλέπει για τα γραφεία καθιστής και όρθιας εργασίας εύρος τουλάχιστον από 650 έως 1.250 mm και, για θέσεις μόνο όρθιες, από 950 έως 1.250 mm. Το ερώτημα είναι τι κερδίζει κανείς. Η ανασκόπηση Cochrane του 2018 για τις παρεμβάσεις που μειώνουν τον χρόνο καθίσματος στη δουλειά βρήκε ότι με γραφείο που ρυθμίζεται σε καθιστή και όρθια θέση οι εργαζόμενοι κάθονταν κατά μέσο όρο 100 λεπτά λιγότερο ανά εργάσιμη ημέρα τους πρώτους τρεις μήνες και 57 λεπτά λιγότερο από τον τρίτο έως τον δωδέκατο μήνα, με στοιχεία χαμηλής ποιότητας και χωρίς δεδομένα για διάστημα μεγαλύτερο των δώδεκα μηνών. Ήδη το 2006, οι Wilks και συνεργάτες είχαν καταγράψει ότι η όρθια λειτουργία χρησιμοποιούνταν λιγότερο από όσο χρειαζόταν.
Η μελέτη SMArT Work, που δημοσιεύτηκε στο BMJ το 2018, έγινε σε νοσοκομείο του αγγλικού εθνικού συστήματος υγείας και μέτρησε 83 λεπτά λιγότερο κάθισμα ανά εργάσιμη ημέρα μετά από 12 μήνες. Το γραφείο όμως δεν ήταν μόνο του: το συνόδευαν σεμινάριο, ενημέρωση για τα αποτελέσματα και καθοδήγηση. Ο ελληνικός νόμος έχει ήδη ένα σημείο στήριξης γι' αυτό. Το άρθρο 7 του ΠΔ 398/1994 ζητά εκπαίδευση για τον τρόπο χρήσης πριν αρχίσει η εργασία «και κάθε φορά που η οργάνωση της θέσης εργασίας τροποποιείται ουσιαστικά». Η αντικατάσταση ενός σταθερού γραφείου με ρυθμιζόμενο είναι καλή αφορμή να γίνει.
Μία φορά τον χρόνο, εξέταση και του μυοσκελετικού συστήματος
Το διάταγμα αφορά όποιον χρησιμοποιεί οθόνη «τακτικά και κατά ένα μη αμελητέο τμήμα της κανονικής του εργασίας», χωρίς όριο ωρών. Ο εργοδότης αναλύει τις θέσεις εργασίας ιδίως για τους κινδύνους «για την όραση, τα σωματικά προβλήματα και την πνευματική καταπόνηση», και, κατά το άρθρο 9, ζητά τη γνώμη των εργαζομένων ή των εκπροσώπων τους. Γενικότερα, ο Κώδικας νόμων για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων (ν. 3850/2010, άρθρο 43) ζητά από τον εργοδότη να έχει γραπτή εκτίμηση των κινδύνων στην εργασία, την οποία κάνουν ο τεχνικός ασφάλειας, ο ιατρός εργασίας ή η εσωτερική ή εξωτερική υπηρεσία προστασίας και πρόληψης.
Το άρθρο 10 είναι εκείνο που ξεχωρίζει: κάθε εργαζόμενος σε οθόνη υποβάλλεται σε ιατρικές εξετάσεις της όρασης και του μυοσκελετικού συστήματος κατά την πρόσληψη, στη συνέχεια μία φορά τον χρόνο και όποτε έχει ενοχλήσεις που μπορεί να οφείλονται στη δουλειά του. Στο γράμμα των νόμων, είναι συχνότερος έλεγχος από τον ιταλικό, που προβλέπει περιοδικότητα δύο ή πέντε ετών, και πιο ευρύς από τον πορτογαλικό, που κοιτάζει μόνο τα μάτια.
Οι αριθμοί έχουν δύο όψεις. Στην έρευνα εργατικού δυναμικού του 2020, όπως τη δημοσιεύει η Eurostat, το 1,8% των Ελλήνων από 15 έως 64 ετών που εργάζονται ή εργάστηκαν δήλωσε μυοσκελετικό πρόβλημα υγείας που σχετίζεται με τη δουλειά, έναντι 6,0% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ανάμεσα όμως σε όσους δήλωσαν οποιοδήποτε πρόβλημα υγείας από τη δουλειά, το μυοσκελετικό ήταν στην Ελλάδα το 66%, έναντι 60% στην Ένωση. Τα στοιχεία αφορούν όλους τους κλάδους και δεν ξεχωρίζουν τα γραφεία. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία, σε έκθεση του 2019, γράφει ότι η ανάλυση της Ευρωπαϊκής Έρευνας για τις Συνθήκες Εργασίας δεν μπορεί να επιβεβαιώσει ότι η καθιστή στάση αυξάνει τον κίνδυνο μυοσκελετικών διαταραχών, και προσθέτει ότι η καθιστική ζωή παραμένει κίνδυνος για την υγεία. Κανένας από αυτούς τους αριθμούς δεν αποδίδει τον πόνο στο γραφείο. Γι' αυτό εδώ δεν υποσχόμαστε λιγότερους πόνους: μιλάμε για το ταίριασμα ανάμεσα στην καρέκλα, στο γραφείο και στον άνθρωπο.
Ξεκινάμε από τους ανθρώπους
Σε μια μελέτη για υπαλληλικά γραφεία, οι πρώτες ερωτήσεις αξίζει να μην αφορούν μοντέλα αλλά ανθρώπους: ποιος κάθεται, πόσο ψηλός είναι, πόσες ώρες μένει εκεί, αν η θέση είναι δική του ή κοινόχρηστη. Μετά έρχεται η επιφάνεια και, αμέσως μετά, οι καρέκλες υπαλλήλων και τα υποπόδια που θα τη συμπληρώσουν. Τα υπόλοιπα κρίνονται στη συναρμολόγηση, με το αλφάδι στο χέρι.
Το διάταγμα γράφει «κατάλληλο ύψος» και έχει δίκιο: κατάλληλο για ποιον, το μαθαίνεις μόνο όταν εκείνος κάθεται.
Σύντομες απαντήσεις
Ποιο είναι το κανονικό ύψος ενός γραφείου εργασίας; 74 εκατοστά. Το ευρωπαϊκό πρότυπο EN 527-1 ορίζει 740 mm για γραφείο σταθερού ύψους, με ανοχή 20 mm, δηλαδή από 72 έως 76 εκατοστά.
Ορίζει ο ελληνικός νόμος ύψος για το γραφείο; Όχι. Το ΠΔ 398/1994 ζητά επιφάνεια «κατάλληλου ύψους», κάθισμα με ρυθμιζόμενο ύψος και πλάτη που ρυθμίζεται σε ύψος και κλίση, χωρίς να δίνει εκατοστά.
Τι λέει ο νόμος για το υποπόδιο; Το παράρτημα Ι του ΠΔ 398/1994 γράφει: «Στους εργαζόμενους διατίθεται και υποπόδιο.» Ο οδηγός της ΕΛΙΝΥΑΕ (2007) το θεωρεί απαραίτητο όταν, με το κάθισμα ρυθμισμένο, τα πόδια δεν πατούν στο δάπεδο, καθώς και όταν το ύψος του τραπεζιού δεν ρυθμίζεται.
Σε τι ύψος δουλεύει κανείς όρθιος; Το EN 527-1 προβλέπει 950 έως 1.250 mm για θέσεις μόνο όρθιες και εύρος τουλάχιστον 650 έως 1.250 mm για γραφεία καθιστής και όρθιας εργασίας.
Κάθε πότε εξετάζεται ο εργαζόμενος σε οθόνη; Κατά την πρόσληψη, μία φορά τον χρόνο και όποτε έχει ενοχλήσεις που μπορεί να οφείλονται στη δουλειά. Η εξέταση αφορά την όραση και το μυοσκελετικό σύστημα (ΠΔ 398/1994, άρθρο 10).