Πόσος χώρος αναλογεί σε κάθε άνθρωπο που δουλεύει καθιστός; Στην Ελλάδα η απάντηση είναι γραμμένη από το 1996: δώδεκα κυβικά μέτρα. Σήμερα ανοίγει στην Κολωνία η ORGATEC, η έκθεση για τους χώρους εργασίας και τα περιβάλλοντα contract, ως τις 30 Οκτωβρίου, με θέμα «From rooms to relationships: designing spaces in an ever-changing world». Διαβάζοντας το ελληνικό διάταγμα δίπλα σε αυτό το σύνθημα, καταλήγω σε μια πρόταση: ένα δωμάτιο είναι ήδη μια σχέση.
Το Προεδρικό Διάταγμα 16/1996, που η Επιθεώρηση Εργασίας περιλαμβάνει στις προδιαγραφές των χώρων εργασίας, ορίζει τα δώδεκα κυβικά για κάθε εργαζόμενο που βρίσκεται διαρκώς στον χώρο, όταν η απασχόληση είναι ως επί το πλείστον καθιστική. Στη θέση εργασίας ζητά ελεύθερη επιφάνεια κίνησης τουλάχιστον 1,50 τετραγωνικών μέτρων, που σε κανένα σημείο δεν στενεύει κάτω από τα 0,70 μέτρα. Οι αριθμοί αυτοί ισχύουν για τους χώρους που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά, ή άλλαξαν, μετά το τέλος του 1994.
Διαβάζω την παράγραφο με προσοχή: οι αριθμοί της μετρούν τον χώρο που αναλογεί στον καθένα, τον αέρα του και τον τόπο όπου κινείται. Η απόσταση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους που πρέπει να μιλήσουν μεταξύ τους δεν είναι ένας από αυτούς τους αριθμούς, και κατά τη γνώμη μου την ορίζει, με τη διάταξη των επίπλων, εκείνος που στήνει τον χώρο. Το σύνθημα της Κολωνίας τοποθετεί τις σχέσεις στο τέλος μιας διαδρομής· εγώ τις βλέπω ήδη στην αρχή της, και η παράγραφος 17 μάς δίνει το πρώτο τους μέτρο, τον χώρο του καθενός.
Ο επισκέπτης: αέρας για το διάταγμα, απόσταση για τον Hall
Το διάταγμα προβλέπει και την περίπτωση που στον χώρο δεν βρίσκονται μόνο όσοι εργάζονται εκεί μόνιμα: όταν, παράλληλα με αυτούς, παραμένουν και άλλα άτομα, ο όγκος αέρα προσαυξάνεται ανάλογα. Αν συμπεριλάβω τον επισκέπτη σε αυτά τα «άλλα άτομα», το διάταγμα τον λογαριάζει σε κυβικά μέτρα. Ο Edward T. Hall, στο The Hidden Dimension του 1966, τον λογαριάζει σε πόδια.
Ακόμη και σε ένα δωμάτιο με γραφείο κανονικών διαστάσεων, γράφει ο Hall, η καρέκλα απέναντι απέχει οκτώ ή εννέα πόδια από τον άνθρωπο που κάθεται πίσω από το γραφείο, δηλαδή περίπου 2,4 έως 2,7 μέτρα. Η απόσταση αυτή πέφτει μέσα στη μακρινή φάση της κοινωνικής απόστασης, που κατά τον Hall εκτείνεται από επτά έως δώδεκα πόδια, περίπου 2,1 έως 3,7 μέτρα. Εκεί, παρατηρεί, οι επαγγελματικές και οι κοινωνικές συζητήσεις έχουν χαρακτήρα πιο τυπικό από όσο στην κοντινή φάση. Και προσθέτει μια παρατήρηση για το ίδιο το έπιπλο: στα γραφεία των σημαντικών ανθρώπων, το γραφείο είναι αρκετά μεγάλο ώστε να κρατά τον επισκέπτη στη μακρινή φάση.
Το διάταγμα μετρά το 1,50 m² ελεύθερο γύρω από όποιον δουλεύει· ο Hall μετρά τα μέτρα ανάμεσα σε εκείνον και σε όποιον τον επισκέπτεται. Γι' αυτό θα διάλεγα ένα γραφείο και με τις συναντήσεις που θα γίνουν μπροστά του. Στις 12 Οκτωβρίου έγραψα για το διευθυντικό γραφείο και για όποιον το κατοικεί· εδώ με απασχολεί όποιος κάθεται απέναντι.
Ο όροφος: οι διαδρομές του διατάγματος είναι και διαδρομές κουβέντας
Το ίδιο διάταγμα ζητά οι διαστάσεις των χώρων να ανταποκρίνονται και στις ανάγκες κυκλοφορίας των ανθρώπων. Όπως διαβάζω τον Thomas J. Allen, από τις ίδιες διαδρομές περνούν και οι κουβέντες. Στο Managing the Flow of Technology (MIT Press, 1977) εξέτασε, σε οργανισμούς έρευνας και ανάπτυξης, πόσο πιθανό είναι δύο άνθρωποι να επικοινωνήσουν μέσα σε μια εβδομάδα, ανάλογα με τα μέτρα ανάμεσα στις θέσεις τους. Ότι η πιθανότητα πέφτει με την απόσταση, γράφει, μάλλον δεν ξαφνιάζει κανέναν· έκπληξη προκαλεί ο πραγματικός ρυθμός της πτώσης. Το 2007, στο The Organization and Architecture of Innovation με τον Günter Henn, ένα διάγραμμα δείχνει ξανά την ίδια κάμψη.
Τα ευρήματα αυτά προέρχονται από οργανισμούς έρευνας και ανάπτυξης. Για ένα εμπορικό γραφείο ή ένα δικηγορικό τα κρατώ ως υπόθεση εργασίας: σε μια κάτοψη θα έβαζα πρώτα κοντά όσους ανταλλάσσουν δουλειά κάθε εβδομάδα, και τα συνεργατικά και ευέλικτα έπιπλα εκεί όπου περνούν και οι δύο για να φτάσουν στη θέση τους.
Το τραπέζι: τέσσερις γωνίες, όσο μακρύ κι αν είναι
Ένα ορθογώνιο τραπέζι έχει τέσσερις γωνίες, όσες θέσεις κι αν χωρά, και οι περισσότερες θέσεις κατά μήκος των πλευρών του βλέπουν μια άλλη θέση απέναντι. Η γεωμετρία αυτή αποκτά βάρος όταν διαβάσει κανείς τον Robert Sommer. Το 1965 δημοσίευσε στο περιοδικό Sociometry τη μελέτη Further Studies of Small Group Ecology. Για να δει πώς τοποθετούνται οι ομάδες, παρατήρησε ζευγάρια φοιτητών σε ένα κυλικείο, όπου η κουβέντα ενθαρρυνόταν, και σε μια βιβλιοθήκη, όπου αποθαρρυνόταν: στο κυλικείο διάλεγαν να καθίσουν ο ένας απέναντι στον άλλον, στη βιβλιοθήκη σε απόσταση.
Με ερωτηματολόγια κατέγραψε έπειτα ποια θέση προτιμούν οι ομάδες ανάλογα με αυτό που κάνουν μαζί. Όσοι κουβεντιάζουν χαλαρά προτιμούν τη γωνία, όσοι συνεργάζονται τη θέση πλάι πλάι, όσοι δουλεύουν ο καθένας για τον εαυτό του μια διάταξη σε απόσταση, και όσοι ανταγωνίζονται τη θέση απέναντι. Ο Sommer εξετάζει επίσης τον ρόλο της οπτικής επαφής στη ρύθμιση αυτών των διατάξεων.
Τα ερωτηματολόγια του Sommer καταγράφουν πού προτιμά να καθίσει κανείς, σε μια δημοσίευση εξήντα ετών· αυτές τις προτιμήσεις τις κρατώ ως ερώτηση για κάθε τραπέζι. Σε μια αίθουσα όπου θα κάθονται κυρίως ομάδες που δουλεύουν μαζί, όταν διαλέγει κανείς τραπέζια συνεδριάσεων, αξίζει να δει σχήματα και διαστάσεις που αφήνουν περισσότερους να καθίσουν πλάι.
Από έναν άνθρωπο σε έναν όροφο
Ένας άνθρωπος: ο αέρας του. Τουλάχιστον 12 m³ για κάθε εργαζόμενο που βρίσκεται διαρκώς στον χώρο, σε κυρίως καθιστική απασχόληση· προσαυξάνεται όταν παραμένουν και άλλα άτομα (Π.Δ. 16/1996, Παράρτημα I, 17.6 και 17.7).
Ένας άνθρωπος: ο χώρος του. Ελεύθερη επιφάνεια κίνησης τουλάχιστον 1,50 m² στη θέση εργασίας, με πλάτος που πουθενά δεν πέφτει κάτω από 0,70 m (Π.Δ. 16/1996, Παράρτημα I, 17.4).
Δύο άνθρωποι, απέναντι. Με γραφείο κανονικών διαστάσεων, οκτώ ή εννέα πόδια, περίπου 2,4-2,7 m, από όποιον κάθεται πίσω από το γραφείο· στη μακρινή φάση της κοινωνικής απόστασης η συζήτηση έχει χαρακτήρα πιο τυπικό (Hall, 1966).
Μια ομάδα γύρω από το τραπέζι. Η γωνία για τη χαλαρή κουβέντα, το πλάι πλάι για τη συνεργασία, η απόσταση για όσους δουλεύουν χωριστά, το απέναντι για τον ανταγωνισμό: δηλωμένες προτιμήσεις (Sommer, 1965).
Ένας όροφος. Σε οργανισμούς έρευνας και ανάπτυξης, η πιθανότητα εβδομαδιαίας επικοινωνίας μειώνεται με την απόσταση, με ρυθμό που, όπως γράφει ο ίδιος ο Allen, προκαλεί έκπληξη (1977).
Οι δύο πρώτες γραμμές είναι υποχρεώσεις του διατάγματος. Οι υπόλοιπες έρχονται από την έρευνα και δεν υποχρεώνουν κανέναν· σε έπιπλα τις μεταφράζει μια επιλογή.
Στην Κολωνία, με τα 1,50 τετραγωνικά στο μυαλό
Ανάμεσα στα θέματα του φεστιβάλ για την κουλτούρα της εργασίας που γίνεται μέσα στην ORGATEC είναι το «Empowered Experience», που ο διοργανωτής περιγράφει ως νέα περιβάλλοντα εργασίας που ενισχύουν το κίνητρο και την ικανοποίηση. Το διάταγμα του 1996, όταν ζητά χώρους όπου οι εργαζόμενοι δουλεύουν χωρίς κίνδυνο, γράφει δίπλα στην ασφάλεια και στην υγεία τη λέξη ευεξία. Τριάντα χρόνια μετά, η Κολωνία μιλά για κίνητρο και ικανοποίηση. Τη γέφυρα ανάμεσα στην ευεξία του 1996 και στο κίνητρο του 2026, όπως τη βλέπω, τη στήνουν τα έπιπλα.
Στις αίθουσες της έκθεσης θα κάνω σε κάθε θέση εργασίας που θα δω την ίδια ερώτηση: ότι χωρά έναν άνθρωπο το ζητά το διάταγμα· χωρά όμως και τη συζήτηση για την οποία σχεδιάστηκε; Όπου η απάντηση είναι ναι, όποιος θα δουλεύει εκεί κάθε μέρα θα το δει σε λιγότερους διαδρόμους και σε μια θέση πλάι: όσοι μιλούν κάθε εβδομάδα δεν διασχίζουν τον όροφο για δύο λέξεις, και η ομάδα που δουλεύει μαζί κάθεται δίπλα δίπλα αντί να συζητά πάνω από το τραπέζι.
Τα κυβικά μέτρα τα γράφει ο νόμος· τα μέτρα ανάμεσα σε δύο καρέκλες τα γράφει όποιος επιπλώνει.
Σύντομες απαντήσεις
Πότε και πού γίνεται η ORGATEC 2026;
Στην Κολωνία, από τις 27 έως τις 30 Οκτωβρίου 2026. Το κεντρικό θέμα που επέλεξε ο διοργανωτής είναι «From rooms to relationships: designing spaces in an ever-changing world».
Πόσος χώρος προβλέπεται στην Ελλάδα για κάθε εργαζόμενο;
Το Π.Δ. 16/1996 (Παράρτημα I, παράγραφος 17) ζητά για κάθε εργαζόμενο που βρίσκεται διαρκώς στον χώρο τουλάχιστον 12 m³ όταν η απασχόληση είναι κυρίως καθιστική, όγκο που προσαυξάνεται όταν παραμένουν και άλλα άτομα, και στη θέση εργασίας ελεύθερη επιφάνεια κίνησης τουλάχιστον 1,50 m², με πλάτος που πουθενά δεν πέφτει κάτω από 0,70 m. Το Παράρτημα I αφορά χώρους που χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά ή άλλαξαν μετά τις 31 Δεκεμβρίου 1994.
Σε ποια απόσταση κάθεται ο επισκέπτης απέναντι από ένα γραφείο;
Κατά τον Edward T. Hall (The Hidden Dimension, 1966), ακόμη και με γραφείο κανονικών διαστάσεων η καρέκλα απέναντι απέχει οκτώ ή εννέα πόδια, περίπου 2,4-2,7 μέτρα, από όποιον κάθεται πίσω από το γραφείο. Στη μακρινή φάση της κοινωνικής απόστασης, από επτά έως δώδεκα πόδια κατά τον Hall, η συζήτηση έχει χαρακτήρα πιο τυπικό.
Πώς προτιμούν να κάθονται οι ομάδες γύρω από ένα τραπέζι;
Στη μελέτη του Robert Sommer στο Sociometry (1965), με βάση ερωτηματολόγια, όσοι κουβεντιάζουν χαλαρά προτιμούν τη γωνία, όσοι συνεργάζονται τη θέση πλάι πλάι, όσοι δουλεύουν χωριστά μια διάταξη σε απόσταση και όσοι ανταγωνίζονται τη θέση απέναντι. Πρόκειται για δηλωμένες προτιμήσεις.
Επηρεάζει η απόσταση των θέσεων την επικοινωνία στο γραφείο;
Στους οργανισμούς έρευνας και ανάπτυξης που μελέτησε ο Thomas J. Allen (Managing the Flow of Technology, 1977), η πιθανότητα εβδομαδιαίας επικοινωνίας ανάμεσα σε δύο ανθρώπους μειώνεται με την απόσταση, με ρυθμό που, όπως γράφει ο ίδιος ο Allen, προκαλεί έκπληξη. Για άλλα είδη γραφείων το εύρημα είναι υπόθεση εργασίας.